بازتوليد ايدئولوژي نظام سرمايه‌داري در صداوسيما تا کی؟

   هربرت مارکوزه معتقد است: «نظام تکنولوژيک، بر تفکر معاصر چنان تسلط يافته که همگي انديشه‌ها و هدف‌ها بر مبناي توليد و مصرف شکل گرفته، نظريات ناسازگاز نسبت به وضع موجود، محکوم شده است»
به‌زعم مارکوزه، تکنولوژي به نهادهاي اقتصادي، سياسي و ... اجازه مي‌دهد که انسان‌ها را به صورت چيزي که ممکن است مورد استفاده قرار گيرند، درآورد. در حقيقت، انسان در اين جامعه، نه اولي، بلکه فرعي و ثانوي محسوب مي‌شود. انسان‌هاي امروز بر پايه‌ي خريد و فروش کالا و مبادلات پنهاني سرمايه‌داري موجود، ارزيابي و شناخته مي‌شوند. آنان موجوديت خود را در اتومبيل‌شان، در خانه مجلل‌شان و در راديو و تلويزيون‌شان مي‌يابند. نحوه ارتباط فرد با جامعه، تغيير کرده است و دخالت و تأثير روزافزون جامعه بر فرد، نيازمندي‌هاي جديدي را پديد آورده است.
   يکي از پديده‌هاي مهم که باعث چنين وضعي مي‌شود، دستگاه‌هاي ارتباط جمعي، صنايع تبليغاتي و سرگرم‌کننده است که خلاقيت و انديشه فردي را از بين مي‌برد. بر پايه اين نظر، وسائل ارتباط جمعي (راديو و تلويزيون، روزنامه‌ها و...) صرفاً ابزارهاي تبليغاتي‌اي در خدمت صنايع فرهنگي و به منظور ترويج مصرف بيشتر کالاهاي فرهنگي هستند که در نتيجه‌ي اين فرايند، نوعي شعور و آگاهي کاذب ايجاد شده است و منجر به ظهور«فرهنگ بسته‌بندي شده» مي‌شود.
   در انديشه مارکوزه، تبليغات تجاري، نماد خارجي جهان تک ساحتي است و در اين ميان، وسائل ارتباط جمعي، نقش رابط ارباب - برده را بر عهده دارند. « سازمان‌هاي تبليغاتي، دنيايي از ارتباط به‌وجود آورده‌اند و در آن دنيا، گرايش يک ساحتي، جامعه را توجيه و تبيين مي‌کند. شيوه بيان اين وسايل تبليغاتي، به هم پيوستن و اتحاد مظاهر گوناگون جامعه و ترويج و گسترش تفکر عملي، واقع بينانه و سودجويانه است» (مارزکوه 1378ص 112). مارکوزه ضمن تأکيد بر تأثير شگفت‌انگيز تبليغات مي‌نويسد: "وسائل ارتباط جمعي، دائماً تصاويري را در معرض ديد مردمي که ديگر ياراي مقاومت ندارند، قرار مي‌دهد که آنها را وا مي‌دارند که در تضادهاي موجود، نوعي هماهنگي مشاهده کنند" (مارکوزه1378ص119)
   سازمان صداوسيما دانسته يا نادانسته پس از حضور جناب آقاي دكتر علي لاريجاني [استاد و دكتراي فلسفه] در سال ۱۳۷۲ اقدام به پخش بي‌رويه «آگهي‌هاي بازرگاني» نمود و راديو تلويزيون را مملو از تبليغات بازرگاني ساخت. در صورتي كه انديشه‌هاي مكتب انتقادي فرانكفورت سالهاي سال بود كه در ايران ترجمه و مورد استناد انديشمندان قرار می گرفت و حتي در آثار شهيد مطهري نيز روند مصرف گرايي صرف نكوهش شده بود و از نقاط ضعف غرب بر‌شمرده شده بود. حال چگونه استاد فلسفه و رئيس سازمان صداوسيما اقدام به پخش انبوه تبليغات بازرگاني نمود و جامعه ايران را به سمت مصرف گرايي يا همان ايدئولوژي سرمايه‌داري سوق دادند! که تاکنون نیز ادامه دارد، از آن سوالاتي است كه بايد ايشان و همفكرانشان پاسخگو باشند. البته از سوي ديگر روند فحاشي و هتاكي به غرب و امريكا ادامه پيدا كرد و در ظاهر ژست ضد غربي و ضد سرمايه‌داري به خود مي‌گيرند اما در باطن با پخش بي‌رويه تبليغات بازرگاني به بازتوليد نظام سرمايه‌داري كه مصرف روز افزون و پيامدهاي منفی آن مي‌باشد ادامه مي دهند.
   شایان ذکر است که مسئولان صداوسيما براي رفع اين تناقض مدعي‌اند كه اگر دولت هزينه آنها را بدهد آنها ديگر آگهي پخش نمي‌كنند. اما در عمل مشاهده مي‌شود صداوسيما بخاطر گسترش كمي بيش از حد خود، امكان دخل و خرج بر اساس بودجه عمومي كشور را ندارد و لذا به انحاي گوناگون در صدد جبران هزينه‌هاي خود از طريق «جذب و پخش آگهي‌هاي بازرگاني» است به نحوي كه رقم پيش بيني درآمد سازمان در سال 1387 مبلغ 141 ميليارد تومان بوده است در صورتي كه اين سازمان در سال 1387 مبلغ 290 ميليارد تومان درآمد داشته‌است (سبيلان1387) يعني 106% بيشتر از آنچه قانون اعلام داشته‌ درآمد كسب كرده است.
بنابراين تناقض گفتاري و عملي مسئولان صداوسيما قابل قبول نيست و اگر اين امر در كنار برنامه‌هاي سرگرم كننده صداوسيما قرار داده شود وضعيت وخيمي تصوير خواهد شد.

منابع:
سبيلان اردستاني حسن (1387/29/11) اعتبارات سازمان صدا و سيما در لايحه بودجه سال 1388، از وبلاگ شخصي «حسن سبيلان اردستاني»، http://sabilan.blogfa.com/post-51.aspx
مارکوزه،هربرت (1378) انسان تک ساحتي، ترجمه دکتر محسن مويدي، تهران: انتشارات اميرکبير
تذكر:
 با توجه به بحران جهاني اقتصاد، ايران نيز مجبور شد، سال 1388 را سال «اصلاح الگوي مصرف» بنامد و بر اساس اين استراتژي مردم را به صرفه‌جويي تشويق و ترغيب نمايند، تا ايران نيز بتواند از اين بحران عالم‌گير جان سالم به در برد. اما نگاهي به تبليغات تجاري صداوسيما كه تشويق روز افزون شهروندان به مصرف بيشتر دارد ضد و نقيض سياست‌ها درايران را نيز نمايان‌تر مي‌سازد. حال با توجه به اينكه متن مذكور در سال 1387 تدوين شده بود مي‌توان از آن براي سال «اصلاح الگوي مصرف» نيز بهره برد.